كه ما ترازو را بگذاريم و بعد ببينيم كدام كفّه سنگين مىشود . مثال براى اساس گفتهء اين دانشمند علم اخلاق : فردى از مردم از شما درخواستى مىكند با اين فرض كه وى به دو دليل استحقاق برآوردن آن نياز را دارد : گرفتار تنگدستى شده است و رابطهء خويشاوندى او را با شما ارتباط داده است ، و شما نياز او را برآورده مىكنيد . براى اين‌كه ارزش عمل خودت را بسنجى ، چيزى پيش‌روى خود ندارى ، جز اين‌كه به تجربه‌اى مراجعه كنى كه براى خودت پيش آمده است . پس اگر روى اين مطلب پافشارى كنى كه وقتى يك بيگانه با همين حالت تنگدستى و يا يكى از خويشاوندان ثروتمندت مراجعه مىكرد و همين درخواست را از تو داشت ، تو همين جنبش و همين علاقه را احساس مىكردى ، پس در اين شرايط حكم مىكنيم كه هركدام از انگيزه‌ها اگر تنها هم بودند ، سيطرهء همسانى نسبت به تو داشتند و اكنون باهم جمع شده‌اند و تو اقدام بر عمل كرده‌اى ، و انگيزهء دوم همراه و رفيق انگيزهء اوّل شده است « 1 » . و در حالت عكس نيز جريان از همين قرار است ، موقعى كه بيگانهء تهىدست و خويشاوند توانگر از احسان تو برخوردار نمىگردند ، چون اسباب و عوامل به تنهايى در درجهء مساوى و يكسان كارآيى ندارند . امّا به‌طور مثال ، وقتى كه مىدانى - جداى از هر لحاظى ديگر - تصوّر بدبختى ديگرى براى هدف احسان تو كفايت مىكند و رابطهء خويشاوندى هيچ تأثيرى جز سرعت عمل تو را ندارد ، بدون اين‌كه تأثيرى در احسان تو و انگيزشى داشته باشد ، در اين حال بين دو طرف نيّت تو را بايد جدا كرد ؛ آن طرف اصلى و نيرومند و برتر و طرف ديگر كمكى و تابع آن . بديهى است كه در حالت‌هاى تساوى بين وظيفه و منفعت شخصى بايد به عمل نگاه كند كه آن باطل است و خير و شرّ يكديگر را محو و نابود مىسازند ، ولى اگر انگيزهء اخلاقى رجحان داشت ، اجر و پاداش دارد ، ولى به اندازهء ما زاد جهت رجحان نسبت به انگيزهء هواى نفس .

--> ( 1 ) - غزّالى مثالى ديگر از همراهى انگيزه‌ها را به صورتى كه تعريف كرده ، مطرح نموده است ، مىگويد : « و هم‌چنين كسى را كه پزشك دستور داده غذا نخورد ، روز عرفه فرارسيد و روزه گرفت ، درحالىكه مىداند اگر عرفه هم نبود ، او غذا را به خاطر پرهيز نمىخورد و از طرفى اگر پرهيز نداشت ، به خاطر روز عرفه روزه‌دار مىبود ، درحالىكه هر دو جمع شده و او اقدام به اين كار نموده است . » . ر ك : احياء علوم الدّين : 4 / 354 .